De geschiedenis van de frisbeesport

Inleiding
In 1871 verhuisde molenaarszoon William Frisbie naar Bridgeport, Connecticut om daar een bakkerij te openen, de Frisbie Pie Company. Zijn bakkerij was een succes en in korte tijd had hij meerdere filialen in de hele staat. Al snel kwamen studenten van Yale in aanraking met zijn heerlijke taarten en vanaf vroeg in de twintigste eeuw gooiden zij in hun vrije tijd op de campus met de deksels van de taartblikken, al zeggen sommigen dat het deksels van koekjesblikken waren die gebruikt werden om over te gooien. Via uitwisselingen binnen de Ivy-league ging deze dekselgooi-trend naar andere colleges. Eind jaren ’40 gooiden op Harvard in de pauzes vaak tientallen studenten tegelijk met die blikken deksels. Als er een deksel werd gegooid waarschuwde men de vanger met het woord “frisbie” ( de naam die op de deksels stond ) en daarom noemden ze dit tijdverdrijf frisbie-ing.

Het ontstaan van de sport
In 1947, net toen UFO’s in het nieuws kwamen, sneed uitvinder Fred Morrison in het westen van de VS uit hard plastic een vliegende schotel om mee over te gooien. Deze Flying Saucer was vooralsnog erg kwetsbaar, maar met nieuwer plastic verbeterde hij de schijf geleidelijk. Zo onstond de Pluto Platter die in 1951 in massaproductie werd genomen. Uit 1954 stammen de eerste berichten over wedstrijden met deze schijf op Dartmouth University, namelijk het spel Guts voor twee personen.

De heren Knerr en Spud Melin van het bedrijfje Wham-O, dat onder andere ook holahoops en katapulten verkocht, kwamen in 1955 in aanraking met de schijf en hadden het zakelijke instinct om deze Pluto Platter beter aan de man te brengen. In 1957 nam de Wham-O Company het patent over van Morrison en begon de massaproductie van schijven. Toen Richard Knerr op één van zijn zakenreizen Harvard aandeed zag hij daar het frisbie-ing gespeeld worden. De populariteit beviel hem zeer, evenals de term frisbie. Toen in 1958 de Frisbie Pie Company ophield te bestaan was het gebeurd met de Pluto Platter. Wham-O nam de naam over, maar verbasterde deze fonetisch tot frisbee.

Tijdens de jaren ’60 verkocht Wham-O zijn schijf over de hele VS en Canada. In 1964 verbeterde ingenieur Ed Headrick de frisbee voor Wham-O. Met de ‘lines of Headrick’ ( de dunne ringen bovenop ) werd de schijf nog iets aerodymischer en met diezelfde frisbee gooien we nu nog steeds, hoewel er inmiddels wel diverse merken zijn. Drie jaar daarna richtte Headrick in Los Angeles de International Frisbee Association op.

Nadat hij het basis-idee aangereikt had gekregen door student Jared Kass op een zomerkamp in Amherst, Massachusetts bedacht de 15-jarige scholier Joel Silver in datzelfde 1967 voor zijn vrienden op de Columbia High School in Maplewood, New Jersey een frisbeespel dat losjes gebaseerd was op American football : Ultimate was geboren ! In 1968 werd de eerste wedstrijd tussen leraren en de redacteuren van de schoolkrant gehouden op de parkeerplaats van de school en een jaar later had deze highschool een echt team dat vooral onderlinge potjes speelde. Toen in 1970 Silver samen met Buzz Hellring en Jon Hines de eerste Ultimate spelregels opschreef ( onder andere zeven tegen zeven ) begon men met interscholaire wedstrijden tussen vijf scholen in New Jersey.

Oud-scholieren namen de sport vervolgens mee naar colleges als Princeton en Rutgers. Daar nam men het football-veld als basis voor het spel en mede onder invloed van de heersende flower-power werd besloten om het spel te spelen zonder scheidsrechter, maar wel met fairplay en veel respect voor de tegenstander, de Spirit of the Game. In 1975 was het eerste intercollegiale Ultimate toernooi op Yale, daar waar het ooit allemaal begonnen was.

Maar reeds uit 1974 stammen de eerste vermeldingen van zowel Disc Golf- als Freestyle-wedstrijden en dat jaar waren in Pasadena ook de eerste Frisbee Wereld Kampioenschappen ( individueel ), uiteraard met alleen maar Amerikaanse deelnemers. De oprichting van de grote Amerikaanse frisbeebond UPA ( Ultimate Players Association ) inclusief nationale kampioenschappen ( Nationals ) vond plaats in 1979.

Europa en frisbee
Begin jaren ’70 brachten Noord-Amerikaanse toeristen en expats de schijf naar West-Europa ( met name Groot-Brittannië en Zweden ), Japan en Australië, waar half jaren ’70 nationale frisbeebonden werden opgericht. Nadat tussen 1977 en 1979 België, Oostenrijk, Nederland en de rest van Scandinavië volgden werd in 1980 het eerste EK Ultimate georganiseerd in Parijs en kampioen werd Finland voor Engeland en Zweden. Datzelfde jaar werd in Brussel ook het eerste Europese Kampioenschap Frisbee ( individueel ) gehouden. Een jaar later werd de Europese bond ( de EFDF ) gevormd. De eerste Europese dameskampioen Ultimate was ook Finland, in 1982 te Obertraum in Oostenrijk.

Na diverse Europese kampioenschappen voor landenteams en voor clubteams zowel Indoor als Outdoor, werd er in 2006, uit onvrede met de 'te trage' vierjaren-cyclus van de wereldbond, een jaarlijks Europees clubkampioenschap opgericht, de Championships. Met het Amerikaanse systeem als voorbeeld wordt Europa daarbij ingedeeld in vier regio's waar in september Regionals worden gespeeld, gevolgd door centrale Finals in oktober voor zowel Open als Dames teams.

In 2009 werd als opvolger van de vrij inactieve EFDF de European Ultimate Federation opgericht, die voortaan alle Europese Ultimate-spelers zou moeten vertegenwoordigen. Deze EUF heeft commisses voor Jeugd, Open, Dames, Mixed en Masters en wordt waarschijnlijk binnenkort onderdeel van de WFDF. Tegenwoordig zijn er in Europa al in 26 landen nationale frisbeebonden met in totaal ongeveer 12.000 leden en beide getallen zijn snel aan het stijgen.

De frisbeesport in Nederland
De Nederlandse Frisbee Bond ontstond in 1978 in Den Bosch. Pioniers waren voorzitter Marcel Dullaart, Marcel Poeze, Marga van Wijngaarden, Ton Mulder en de gebroeders Bos. Op 1 janauri 1979 werd de NFB "heropgericht" en onder voorzitterschap van Erik Stroek naar Utrecht verplaatst. De eerste jaren waren vooral de individuele onderdelen en Double Disc Court populair en het eerste NK Disc Golf vond al plaats in 1980. Maar na een eerste internationaal ultimate toernooi in 1981 in Utrecht raakte daar het Ultimate in zwang en dat leidde tot de eerste frisbee-vereniging. Deze Utregse Frisbie Organisatie werd opgericht in 1981 door enkele gymdocenten en hun vrienden en werd in 1983 gevolgd door de Ultimate Stars uit Leiderdorp en Nr.2 uit Alkemade. In dat jaar was UFO ook de eerste Nederlandse Ultimate bekerkampioen tijdens een toernooi in Utrecht met vijf ploegen.

In 1984 was de eerste Outdoor competitie met 5 teams uit verder Amsterdam en IJsselstein en ging een eerste nationale afvaardiging naar een WK Ultimate. In Luzern werd een nog onervaren Nederlands team twaalfde. Datzelfde jaar werden clubs als Groningen en Red Lights opgericht, maar de eerste jaren was UFO ongenaakbaar als Outdoor kampioen, met illustere spelers als Jan Luijks, Eddy de Gooyer, Erik Stroek en Loe Sprengers.

Tussen 1983 en 1991 heette de bond tijdelijk de Nederlandse Frisbie Bond, na een dispuut met de heren van Wham-O die hun patent op de naam lieten gelden. Na het eerste Indoor bekertoernooi begin 1986 in Winsum ( de winnaar was UFO ) werd er vanaf de winter ’87-88 ook jaarlijks een Indoor competitie gehouden. Eerste landskampioen in de zaal werd het hoofdstedelijke Red Lights met mannen als Michiel Kooreman, Robert Swart, Jip Vogel en Arjen Witte, spelers die lange tijd een stempel zouden drukken op de vaderlandse Ultimate-scene. In 1988 organiseerde de NFB voor het eerst een trainerscursus.

Al snel groeide naast de individuele disciplines en Disc Golf vooral de populariteit van Ultimate, al ontsteeg het aantal leden van de NFB in de jaren ‘80 niet de 400. Maar begin jaren negentig werkte de NFB twee jaar met een scholen-stimulatieproject, 'The Ultimate School’ van stuwende krachten Jan Luijks en Remco Marbus, dat gesponsord werd door Evergreen. Dit zorgde voor een opleving in ledental tot ruim 600 en sommige scholieren die uit die scholen-aktie zijn voortgekomen zijn jarenlang bepalend geweest in de Nationale Teams en spelen nu nog steeds.

Terwijl de nationale Ultimate mannenploeg tot aan de 20e eeuw gemiddeld ongeveer de zesde plek van Europa bezette ( gemiddeld de achtste plaats van de wereld ), zijn vooral de Europese titels van de Nederlandse dames in ’91 en ’93, hun tweede plaats op het WK van 1994 en het Europese kampioenschap van de Red Lights dames in 1992 zeer vermeldenswaard. Deze prestaties waren de vrucht van een gouden generatie met onder anderen Thessa Kooreman, Simone Geijssen, Nicolette Verheem en Tessel Hillenius, waarvan enkelen zelfs nu nog op de velden te vinden zijn. Ook de Europese titels van de Nederlandse Masters uit 1991 ( met de UFO-clan ) en van de Red Lights Masters in 2005 zijn hoogtepunten uit de nationale frisbeegeschiedenis.

In november 2003 werd de Nederlandse Frisbee Bond lid van NOC*NSF, na jarenlang voorbereidend werk van het toenmalige bondsbestuur, te weten Erik Bassie, Jeroen Pouwels en Ronald de Groot. Daarmee is de NFB één van de weinige frisbeebonden in de wereld die volledig door zijn nationaal olympisch committee geaccepteerd èn financiëel ondersteund wordt. In 2008 is daaruit ook een samenwerkingsverband met de KNKV tot stand gekomen en eind dat jaar heeft de NFB samen met NOC*NSF en hun SLO een lesgeefmap Ultimate voor het Primair Onderwijs uitgebracht, in de hoop daarmee op vele basisscholen een gezonde basis te leggen voor latere deelname aan de frisbeesport.

Anno 2010, zo’n 60 jaar na de uitvinding van de frisbee en 42 jaar na de eerste Ultimate-wedstrijd, heeft de NFB ruim 900 geregistreerde leden, waarvan ongeveer 50 voor Disc Golf, bij 20 clubs. Crunch uit Amsterdam is de grootste vereniging met 150 leden, gevolgd door het Utrechtse UFO en Gronical Dizziness uit Groningen, hoewel Red Lights veruit de meest succesvolle club uit de geschiedenis is met meer dan 50 (inter-)nationale titels. De bond organiseert jaarlijks een Indoor, een Outdoor en een Mixed Outdoor Ultimate competitie, naast een Disc Golf Tour en het Disc Golf Open. Ook worden er onder auspiciën van de NFB jaarlijks jeugd-, beginners- en studentenkampioenschappen gehouden en is er in vele steden een recreatieve, laagdrempelige City League. Bovendien worden er door diverse verenigingen al jarenlang een tiental internationale Ultimate toernooien georganiseerd op gras, strand en in de zaal, met kleurrijke namen als Devils’ Heaven, Windmill Windup, A*dam & Eve en Monsterball.

Frisbee als sport wereldwijd
Begin jaren ’80 werd besloten de mannen-divisie voortaan Open divisie te noemen, opdat eventueel vrouwen ook mee konden spelen en dat is tot op de dag van vandaag nog steeds zo. De eerste Wereld Kampioenschappen Ultimate waren in 1983 in Gothenburg met elf deelnemende landenploegen. Winnaars werden zowel in de Dames als Open divisie de clubteams (!) die de VS vertegenwoordigden. Ook was er een Junior Open categorie met spelers tot 20 jaar zonder Amerikaanse deelname, zodat Finland die titel kon opeisen.

Het jaar daarna werd de World Flying Disc Federation opgericht als opvolger van de IFA met meteen al 30 aangesloten landen en zo’n 10.000 spelers. Deze WFDF organiseerde in 1987 het eerste echte WK Overall ( individueel ) met deelnemers uit de hele wereld en een Nieuw-Zeelandse winnaar en in 1989 zijn eerste WK voor clubteams in Keulen, waar uiteraard de Amerikaanse kampioenen bij dames en heren de toon aan gaven. In 1990 was er tijdens het WK in Oslo voor het eerst ook een divisie van Masters, voor spelers van ( toen nog ) boven de 30 jaar.

Gedurende de jaren ’90 en ’00 groeide de frisbeesport over de hele wereld gestaag, met nieuwe bonden in Zuid-Amerika, Oost-Europa, Zuid-Afrika en Zuidoost-Azië. Op het WK 1999 in St.Andrews werd de Mixed-divisie ingevoerd met een vaste verhouding mannen en vrouwen in het veld en in 2001, 2005 en 2009 was dit Mixed Ultimate onderdeel van de World Games.

Nu in 2010 is Ultimate wereldwijd veruit de belangrijkste der frisbeesporten met zo’n 52.000 geregistreerde spelers, gevolgd door Disc Golf met bijna 11.000 en Freestyle met ongeveer 2000. Daarnaast zijn er in diverse landen wedstrijden en kampioenschappen in de teamsporten Double Disc Court, Guts en, hoewel alleen in Duitsland, Goaltimate. Bij de individuele onderdelen horen behalve Disc Golf het Distance ( afstandwerpen ), Accuracy ( nauwkeurig werpen ), Discathon ( een combinatie van nauwkeurig werpen èn rennen ) en de zelfgevangen worpen MTA ( Maximum Time Aloft ) en TRC ( Throw-Run-Catch ).

De European Ultimate Federation, de opvolger van de EFDF, onderscheidt jeugd-divisies als U-14 en U-17, bij de WFDF worden toernooien gehouden voor Junior U-20 en U-23 zowel in Open als Dames. Daarnaast zijn er natuurlijk de volwassen categorieën Open, Dames, Mixed en Masters ( inmiddels +33 jaar ) en in de individuele sporten onderkent men zelfs Grandmasters ( +45 jaar ) en Supergrandmasters ( +55 jaar ).

Inmiddels, na 21 individuele wereldkampioenschappen en 20 WK’s Ultimate, heeft de WFDF 53 aangesloten landenfederaties en daarnaast enkele ( professionele ) Disc Golf bonden met in totaal ruim 65.000 geregistreerde leden, maar geschat wordt dat bijna 900.000 mensen op deze aardbol ( vooral leerlingen van scholen ) regelmatig aan frisbeesport doen. Het laatste WK voor clubs te Praag was een gigantisch groot evenement met ruim 135 teams in vier divisies en bijna 2000 sporters, dus vele malen groter dan bijvoorbeeld een WK voetbal.